«Прадстаўнік генпракуратуры сказаў: «Было вельмі прыемна паразмаўляць з разумным чалавекам». Калі б яшчэ дадаў: «тут», я б памёр ад рогату»

Гэта першае паўнавартаснае інтэрвію былога палітвязьня пасьля вызваленьня з калёніі і выправаджэньня зь Беларусі ў сьнежні.

Даведка

Аляксандар Фядута — габілітаваны доктар гуманітарных навук у спэцыяльнасьці «Літаратуразнаўства», кандыдат філялягічных навук, паліттэхноляг, былы палітвязень.

Пачынаў як настаўнік расейскай мовы і літаратуры. Быў першым сакратаром ЦК камсамолу Беларусі, начальнікам упраўленьня грамадзка-палітычнай інфармацыі адміністрацыі прэзыдэнта Беларусі. Аўтар палітычнай біяграфіі Аляксандра Лукашэнкі. У 2010 годзе — чалец выбарчага штабу кандыдата ў прэзыдэнты Ўладзімера Някляева.

У сьнежні 2010 году арыштаваны, у траўні 2011 году асуджаны на два гады зьняволеньня ўмоўна.

У красавіку 2021 году быў арыштаваны па абвінавачваньні паводле артыкулу 357 КК Беларусі «Змова або іншыя дзеяньні, учыненыя з мэтай захопу дзяржаўнай улады». У верасьні 2022 году асуджаны на 10 гадоў зьняволеньня ў калёніі ўзмоцненага рэжыму. 13 сьнежня 2025 году разам зь некалькімі дзясяткамі іншых палітвязьняў быў памілаваны ўказам Лукашэнкі і выправаджаны ва Ўкраіну.

Чаму сучасныя турэмнікі — іншаплянэтнікі?

— Ты некалькі разоў пасьля вызваленьня казаў: «Я быў у палоне ў іншаплянэтнікаў». Што ты меў на ўвазе? Ты ж і раней шмат ведаў пра турэмныя, лягерныя парадкі незалежнай Беларусі, сам сядзеў за 2010 год. Чым апошняя адседка была адрознай?

— Пасьля 2010 году я сядзеў толькі ў сьледчым ізалятары. А зараз я сядзеў ня толькі ў сьледчым ізалятары КДБ, але і ў сьледчым ізалятары № 1 МУС. Гэта славутая «Валадарка», тады яшчэ яна існавала менавіта як «Валадарка», а ня як «Калядзічы». А пасьля — папраўчая калёнія № 15 у Магілёве.

Наконт іншаплянэтнікаў — яны жывуць у нейкай сваёй рэальнасьці. Усё тое, чаго мы хацелі, чаго мы чакалі, для іх не існуе.

Я не магу сказаць, што яны ўсе злыя, кепскія людзі, прынамсі, да мяне яны ставіліся дастаткова добра. Але іх проста не цікавяць свабода, галоснасьць, незалежны суд. У людзей свае праблемы, у людзей ільготныя крэдыты, пэнсія, на якую яны зарабляюць і на на якую хочуць выйсьці раней, каб пасьля працаўладкавацца куды-небудзь.

У мяне быў дзіўны выпадак. Прыехаў прадстаўнік генэральнай пракуратуры, які захацеў са мной сустрэцца.

Ён спытаў мяне: «А за што вы змагаліся? Што вас не задавальняла ў нашай краіне?» Я сказаў: «Мяне не задавальняла, напрыклад, тое, што калі 10 верасьня 2020 году тагачасны кіраўнік дзяржавы прадстаўляў новага генэральнага пракурора супрацоўнікам ведамства, то сказаў — «часам не да законаў». І ніводны з тых, хто быў у зале і хто павінен стаяць на варце гэтых самых законаў, ня ўстаў і ня выйшаў з залі».

Пасьля прывёў яшчэ некалькі прыкладаў.

Я дагэтуль ня ведаю, навошта ён прыяжджаў, але ён паслухаў мяне і сказаў: «Мне было вельмі прыемна паразмаўляць са шчырым і разумным чалавекам». Калі б ён яшчэ дадаў: «тут», я б ужо не дайшоў, напэўна, да свайго атраду, а проста бы памёр ад рогату на месцы.

Як сядзелі ў турме філярэты і філяматы?

— Ты навуковец — спэцыяліст па ХІХ стагодзьдзі. Беларусы і ня толькі беларусы сядзелі і тады. Падобна гэта было на цяперашнюю беларускую турму, тагачасная рэпрэсіўнасьць — на цяперашнюю?

— Я займаюся філяматамі і філярэтамі, тайнымі гурткамі студэнцкай моладзі Віленскага ўнівэрсытэту. Я чытаў шмат дакумэнтаў пра тое, як ішоў працэс над імі, сам публікаваў сёе-тое на гэты конт. Ім казалі, што яны амаль што дзяржаўныя злачынцы, іх высылалі з радзімы.

Некаторыя зь іх атрымалі неймаверныя, як ім здавалася, тэрміны зьняволеньня. Адзін год турмы. Гэта былі Тамаш Зан, Адам Сузін, Ян Чачот. Чачот і Сузін атрымалі па паўгода. Чачот атрымаў год турмы — больш за ўсіх. Пасьля Чачот рэалізаваў сябе, ён стварыў першы краязнаўчы музэй у Арэнбургу, стварыў публічную бібліятэку ў гэтым губэрскім горадзе.

Хтосьці зь іх эміграваў, як Ігнат Дамейка, які стаў рэктарам унівэрсытэту ў Чылі, хтосьці стаў славутым паэтам, як Адам Міцкевіч, якому пляскалі ў ладкі маскоўскія і пецярбурскія салёны. Хтосьці стаў пасьпяховым чыноўнікам, як мой любімы пэрсанаж Францішак Малеўскі, пра якога я напісаў кнігу.

Ім забаранялі толькі адно — вярнуцца на радзіму. Вось гэта тое самае страшнае насамрэч, што адбылося з намі.

У гэтым сэнсе сытуацыі тагачасная і цяперашняя мала чым адрозьніваецца. Хаця, зразумела, турэмны рэжым тады быў зусім іншы. Асуджаныя хадзілі ў госьці адзін да аднаго з камэры ў камэру ў Базылянскіх мурах у Вільні, да іх прыходзілі наведнікі.

Калі высылалі Тамаша Зана, у Вільні стаяла чарга разьвітацца зь ім. Нас нават высылалі інакш. Калі Зан і Міцкевіч ехалі ў ссылку і праяжджалі празь Менск, іх прымаў губэрнатар, размаўляў зь імі. Ну а ў нас спачатку кайданкі, пасьля скотчам завязалі рукі, вочы закрылі шапачкамі, каб мы нікога ня бачылі. Я дагэтуль не разумею, чаго яны баяліся.

Аляксандар Фядута як Сыднэй Рэйлі

— «Змова» Фядуты – Зянковіча – Шчыгельскага — што гэта было? Што ты можаш цяпер сказаць пра гэта?

— Калі я сядзеў у гэтай справе ў «амэрыканцы», адна мая сяброўка дасылала мне агляды кніжак, якія прадаюцца ў галоўнай кнігарні Менску. І я папрасіў, каб мне купілі біяграфію Сыднэя Рэйлі. Быў такі брытанскі авантурыст, які спрабаваў зрынуць савецкую ўладу.

Яго заманілі ў СССР, імітуючы змову. Злавілі яго якраз на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Дарэчы, амаль усіх, хто праводзіў гэтую апэрацыю, потым расстралялі. Рэйлі таксама забілі супрацоўнікі ГПУ.

Дык вось набыў я яго біяграфію, напісаў пра гэта жонцы. Яна мне ў адказ: «Навошта гэта табе? Ты ж сваю біяграфію ведаеш. Цябе ж таксама злавілі менавіта так, імітуючы змову».

Калі я выступаў з апошнім словам на судзе, я сказаў, што з майго пункту гледжаньня ўсё, што адбылося, — гэта была правакацыя КДБ. Яны злавілі лохаў, якія паверылі ў тое, што змова магчымая. Я верыў у тое, што я ўдзельнічаю ў змове. І менавіта таму я лічыў, што ведаю, за што адбываю свой тэрмін пакараньня.

Я заўжды казаў: «Я дарослы хлопчык, адказваю за свой выбар». Вось я за яго і адказваў.

«Зьмены прыйдуць толькі знутры Беларусі»

— Якія ўрокі з той «змовы» ты вынес для сябе і для іншых, чаго, паводле твайго досьведу, рабіць ня варта? Ці што варта рабіць інакш?

— Я ня веру зараз у тое, што змова можа быць пасьпяховай. Бо ніколі немагчыма праверыць тых людзей, якія ўступаюць у гэтую змову. Калі ты ня зьеў зь імі пуд солі, лепш не сядай зь імі за адзін стол.

А другая выснова — тая, што ў людзей, якія доўга знаходзяцца ў эміграцыі, як у спадароў Шчыгельскага і Зянковіча, не заўсёды адэкватны погляд на тое, што адбываецца ў Беларусі. Я думаю, што гадоў празь пяць у мяне таксама будзе цалкам неадэкватны погляд на тое, што адбываецца на Беларусі. І таму я лічу, што зьмены могуць адбываецца толькі ўнутры самой Беларусі.

Што б ні рабілі і што б ні казалі эмігранты, ня думаю, што гэта можа сапраўды паўплываць на сытуацыю ў Беларусі.

Ці варты быў пратэст 2020-га наступных ахвяраў і стратаў?

— Пытаньне, якое многія задавалі сабе і ў 2021 годзе, і пазьней — ці варта было тое, што адбылося ў 2020 годзе, сьмерцяў, зьняволеньняў, зламаных лёсаў, пакутаў, у тым ліку і тваіх? Які адказ ты даеш зараз?

— З майго пункту гледжаньня — варта. Бо гэта была вельмі моцная прышчэпка свабоды для новай генэрацыі беларусаў. Уяві сабе, што гэтага не было б. Як бы ў нашым з табой жыцьці не было б, напрыклад, гарбачоўскай перабудовы. Не было б цэлага пакаленьня, якое б ведала, што такое свабода і навошта яна патрэбная.

І вось зараз існуе цэлае пакаленьне людзей 2020 году, моладзь, якая гадзіцца нам у дзеці. Я бачыў гэтых хлопцаў у калёніі. Гэта годныя людзі, якія зрабілі свой выбар сьвядома. І яны будуць жыць з гэтым выбарам, як насамрэч жывём мы з сваім выбарам.

Хтосьці робіць працу над памылкамі, хтосьці — не. Яны прыйшлі да разуменьня неабходнасьці зьменаў, яны хочуць зьмяніць Беларусь, а не атрымліваць свае 2000 даляраў за працу ў нейкага спадара Пракапені. Гэта для іх галоўнае — зрабіць краіну, у якой сапраўды ня толькі можна, але і хочацца жыць.

Як зьмянілася стаўленьне Фядуты да расейскай культуры ў выніку вялікай вайны?

— Вялікая вайна Расеі з Украінай пачалася, калі ты ўжо быў у турме. Наколькі я разумею, ты сёе-тое пра яе і там ведаў. За месяц, які ты на волі, ты больш даведаўся пра гэтую вайну — і што было, і што адбываецца. Ці зьмянілася тваё стаўленьне да Расеі і да расейскай культуры?

— Адна зь першых навінаў, якую я атрымаў, калі быў ў Польшчы, — гэта тое, што ў Кіеве, маім любімым горадзе, пачынаюць зносіць помнікі Булгакаву і Ахматавай. Я напісаў сваёй украінскай сяброўцы, што з Булгакавым усё зразумела, бо «Белую гвардыю» я ведаю добра, гэта сапраўды антыўкраінскі раман. Але Ахматава ж шмат пацярпела ад савецкай улады.

Мая сяброўка мне адказала — а сёньня ўначы ў Кіеве забілі чатырох чалавек. Давайце спачатку спынім вайну, а пасьля будзем разьбірацца з жанчынамі, якія пацярпелі ад савецкай улады.

І ў мяне ніякіх пытаньняў да маёй сяброўкі не было, нягледзячы на тое, што Ахматаву, як і Булгакава, я вельмі люблю.

Пазаўчора, калі адключылі ацяпленьне ў Кіеве, другі мой сябра напісаў, што, каб распаліць агонь у каміне, ён быў вымушаны спаліць частку кніг, у тым ліку і ноты «Пораў году» Чайкоўскага. Я напісаў яму — паперу ты спаліў, але музыка ж засталася. Ён паставіў мне лайк.

Стаўленьне да культуры — гэта ня стаўленьне да Пуціна. Тыя людзі, помнікі, якім зносяць сёньня ў Кіеве, не сказалі б ні слова, разумеючы, што іх краіна вядзе вайну, несправядлівую вайну. Я думаю, што і Булгакаў бы ўсё зразумеў, і Ахматава. Гэтыя людзі былі носьбітамі сапраўднай культуры. Але, як той казаў, калі гавораць гарматы, музы маўчаць. Я прымушаны з гэтым пагадзіцца, бо кожны дзень чытаю, колькі людзей гіне ва Ўкраіне.

Я шмат гадоў правёў ва Украіне. І калі я чытаю пра бамбаваньне Адэсы, Харкава, Львова, я прыгадваю сваіх сяброў, якія жывуць там. І людзей, якія гінуць там, мне больш шкада, чым помнікі.

Паразуменьне ці помста?

— У 2020 годзе быў зьедлівы мэм «Саша 3%». Маўляў, на тым баку — адно купка касталомаў і паслугачоў рэжыму. На погляд іншых, 2020 год адкрыў прорву паміж дзьвюма вельмі рознымі, варожымі адна адной Беларусямі.

Ці магчымае паразуменьне паміж імі? Ці гэта недарэчна нават як мэта — нашто паразуменьне з 3%, нашто паразуменьне з кáтамі, з «іншаплянэтнікамі»? Можа быць, трэба іх перамагчы? Можа, ім трэба адпомсьціць за тое, што яны рабілі і робяць?

— Трэба перамагчы. Але перамагчы не пры дапамозе дубінак, не пры дапамозе замежных інтэрвэнцыяў, а перамагчы ў сьвядомасьці людзей могуць толькі тыя палітыкі, якія будуць пасьлядоўна заклікаць спыніць марудную халодную грамадзянскую вайну, якая зараз ідзе. Гэта тое, што адбываецца кожны дзень у Беларусі.

Рэч ня толькі ў тым, колькі людзей саджаюць і колькі высылаюць. Рэч у тым, што кожны крок у гэтым кірунку паглыбляе тую прорву, пра якую ты сказаў. Трэба зразумець, што мы — людзі адной краіны, адной цывілізацыі. У нас ува ўсіх адны і тыя ж недахопы, сьвятых сярод нас няма.

Нават калі нас 50%, у 2020-м, напэўна, было і больш, але мы і яны нікуды адны ад другіх не падзенемся, і трэба сканчаць з гэтай халоднай грамадзянскай вайной. Для гэтага трэба сказаць самім сабе, што ня трэба ніякай помсты на дзяржаўным узроўні, бо дзяржава — гэта мэханізм кіраваньня на карысьць усіх, незалежна ад таго, хто за каго галасаваў, хто на якім быў баку. Іншы падыход — гэта спакуса, якой ня трэба паддавацца, не павінна быць нянавісьці.

Ня трэба хлусіць пра тое, што вось мяне ледзь не забілі. Мяне ніхто не забіваў. Магчыма, таму, што я быў ужо дастаткова хворы ў той момант, калі апынуўся ў руках КДБ і міліцыі. Нельга перабольшваць тое, што з намі адбылося. Прымяншаць таксама нельга, але і перабольшваць нельга.

Калі мы зараз будзем кіравацца толькі пачуцьцём нянавісьці, нічога добрага не адбудзецца.

Пра што думае Фядута празь месяц пасьля вызваленьня і выправаджэньня?

— Калі ты трапіў за краты, масавая эміграцыя толькі пачыналася. Зараз за мяжой — сотні тысячаў беларусаў. Досьвед ХІХ стагодзьдзя, у якім ты спэцыяліст — гэта таксама і досьвед масавай палітычнай эміграцыі. Ёсьць досьвед і пасьлярэвалюцыйнай 1917 году, і паваеннай эміграцыяў. Сучасныя ўмовы — кардынальна адрозныя ці «вяртаецца вецер на кружэньне сваё»? Пасьля месяца эміграцыі — якое ў цябе ўражаньне ад яе?

— Пакуль ніякае. Пакуль я займаюся сваім здароўем, разьвязваю тыя побытавыя праблемы, якія паўстаюць перад кожным чалавекам, што апынуўся ў іншай краіне. Праблемаў палітыкі зараз перада мной няма, мне трэба вырашыць, дзе я буду жыць, дзе буду працаваць пасьля легалізацыі. Калі я скажу, што думаю сёньня аб будучыні Беларусі, гэта будзе хлусьнёй. А я не хачу хлусіць.

Так сьмешна сёньня чытаць скаргі і спрэчкі наконт таго, куды каго запрасілі ці не запрасілі і што хто каму сказаў. Нагадвае стары анэкдот, як самалёт-«кукурузьнік» зваліўся на хлеў. І камэнтар — якая краіна, такі і тэракт.

У нас зараз сытуацыя, калі мы ўсе жывём не за свой кошт. Маю ўвазе тых, каго выкінулі з краіны. І ў турме, у калёніі, у сьледчым ізалятары мы жылі не за свой кошт, а за кошт сваіх родных. І гэтыя даўгі трэба вяртаць. У тым ліку і палітычныя, але я гэтага вельмі не хачу. Я не хачу заставацца ў палітыцы.